Donetsk: Savaşın gölgesinde yaşam

Ortada bir sorun varsa, çözüm de vardır

Donetsk – Saslanbek İsaev 

Ukrayna’nın doğusunda yaşanan ayrılıkçı isyanın da mutlaka bir çözümü vardır fakat bu çözüm orada yaşayan halkın iradesiyle olacak gibi durmuyor. Rus yanlısı olarak bildiğimiz ayrılıkçıların hayatını incelemek ve bölgeden çözüme sıradan halkın bakışını anlamak için gittiğim Donetsk şehrinden izlenimlerimi paylaşacağım bu yazıda.

DSC_0019

Yolculuk

Donetsk’e gitmek için iki yol var. Biri resmi olarak Ukrayna’dan geçiyor diğeri ise Rusya ile ayrılıkçıların kontrolünde olan sınırından. Ukrayna’nın rus vatandaşlarına ülkeye giriş yasağı uygulaması benim Rusya’yı güzergah olarak seçmeme sebep oldu. İstanbul’dan Rusya’nın Kuzey Kafkasya bölgesine uçtum. Rostov-na-Donu şehirden taksiyle Ukrayna sınırına gittim. Sınırı geçmem biraz uzun sürdü, Rus güvenlik güçlerin uzayan kontrol işlemlerin bitmesiyle Rus sınırı geçtim. Ayrılıkçıların Donetsk Tanınmamış Cumhuriyeti dediği fakat resmi olarak Ukrayna’nın Donetsk ve Lugansk illerin kontrol edilemeyen bölgesine giriş yaptım. Girişini yaptığım rus yanlısı ayrılıkçıların kontrol noktasına varınca kimliğimi kontrol eden bir memur vardı, 5 dakika kadar sürede kimlik bilgilerimi bilgisayara girip salıverdi beni bu kimsenin tanımadığı butik devlet oluşumuna.

Sınırı geçtiğimde beni bekleyen DNR Enformasyon bakanlığın çalışanı vardı. Luhansk’ta daha önce çalışmıştım ama orası ayrı bir butik devlet adı da LNR kısacası. Donetsk’te beni karşılayan ayrılıkçılar burada bulunduğum süre beni yalnız bırakmadı. Hatta akreditasyon dahil her konuda yardımcı da oldular. Kendileri ile bolca geleceği de konuştuk. Tabi o başka bir yazının konusu. Sınırı geçtiğim Uspenkaya gümrüğünden Donetsk’e yarım saatte vardık. Donetsk’te yol boyunca dikkatimi çeken yenilenmiş temiz yollar oldu. Belli ki burada yönetim de olan rus yanlısı ayrılıkçılar azami hizmetle buradaki halkın gönlünü kazanmaya çalışıyor. Özellikle gıda, elektrik, su gibi temel ihtiyaçların karşılandığını söyleyebilirim.

Savaş

Ukrayna’da Avro-meydan adıyla kriz ortaya çıktığında olayları yakından takip etmişliğim var. Kırım ilhakında Kırım’da idim, daha sonra Kiev’e gittim ve Luhansk’ta savaş muhabiri olarak görev yaptım. Fakat Donetsk’e bu ilk gelişim idi. Ukrayna’nın kriz sonrası ortaya çıkan iç savaşın en ağır çatışma Donetsk’te yaşandı. Özellikle Donetsk havalimanı için rus yanlısı ayrılıkçılar ve Ukrayna askeri birlikleri arasında yaşanan savaş Ukrayna’nın yeni tarihinde çok önemli yerini aldı. Ukrayna’nın Silahlı Birliklerin savundukları Donetsk havalimanı Ukraynalıların Çanakkalesi denilebilir.  Doğu Ukrayna’da bir çok başarısızlıkla kayıp veren Ukrayna ordusu Donetsk havalimanında gerçekten büyük bir başarı gösterdi. Donetsk havalimanı ayrılıkçılara bırakılmış olsa da ”Minsk” anlaşmalarıyla iki tarafı ayıran bölgenin sınırı hemen yanından geçiyor. Doğu Ukrayna’da sıcak savaşı dondurulmuş bir çatışmaya dönüştüren “Minsk” süreci bugün çıkmaza girmiş gibi. İki tarafı ayıran cephe hattın oluşmasına sebep olan “Minsk” süreci, daha fazlası için yetersiz kalıyor. Ukrayna ve onu destekleyen BATI ,Rusya’yı suçlarken Rusya ise bu süreçte aracı olduğunu altını çiziyor ve muhatap olarak Kiev’e ayrılıkçıları işaret ediyor. Fakat Kiev ne zaman güç kullanmaya kalkışırsa rus yanlısı ayrılıkçıların arkasında onları destekleyen Rusya’la karşılaşıyor. Bu destek sayesinde Ukrayna’nın Dönetsk ve Luhansk illerin bazı bölgelerin kontrol altına alma çabaları başarısız oluyor. Bu durum bu bölgelerde savaşın bitmesine izin vermediği gibi her gün burada yaşayan insanların çatışma içinde yaşamlarını sürdürmesine sebep oluyor. İnsanların bu durumdan yorgunluğu, bıkkınlığı ve korkusu gözlerinden okunuyor.

Yaşam

İnsanoğlu her türlü zor şartlara alışan bir yaratık deniliyor. Bu denimin doğruluğu Donetsk’te anlıyorsun. Suriye’den Dağlık Karabağ’a, Çeçenistan’dan Doğu Ukrayna’ya kadar çatışma bölgelerde görev yapan bir gazeteci olarak bu durumun her gittiğim bölgede aynı olduğunun da altını çizmem yerinde olur.

Donetsk_pazar yeri_november_2017_foto_saslanbek isaev

Donetsk savaş öncesi 1 milyon nüfusa sahip olan bir şehir. Donetsk ili Sovyet döneminde en gelişmiş sanayi bölgesi idi. Burada yaşayan insanların mantalitesini anlatan rus yanlısı ayrılıkçıların Basın ve Enformasyon bakanlığın dış haberler analiz birimin başkanı Petr Mizernıy şu ifadeleri kullandı – “Bizler, burada yaşayan insanlar sanayileşmenin çocuklarıyız. Hayatımız sovyetler döneminde çok düzgündü. Sabah sekizde işe gider akşam altıda işten çıkardık. Biz çok düzenli insanlarız. Biz savaşçı değiliz fakat buna zorlandık. Değerlerimizi korumak için elimize silah aldık”. Donetsk’in sanayileşmesi Stalin SSCB’yi endüstriyelleştirme döneminde başlamış, sovyetler ülkenin dört bir yanından bölgeye genç işçileri bu bölgeye göç etmeye motive etmiş. Kadın erkek buraya yerleşen bu gençlerin torunları kendi etnik kimliklerine önem vermeden bir sovyet insanı olarak burada yetişmiş. Sovyetler dağıldıktan sonra bütün cumhuriyetleri etnik kimliklerin öne çıktığı devletlere dağılırken bu insanlar rus kimliğine sığınmış. Günümüzde de bu kimliklerini ölümüne savunmaya hazır olduklarını dile getiriyorlar. Ukrayna’nın 25 yıl bağımsız devlet döneminde iç farklılıkların giderilmesi için adımları atılmamış hatta Ukrayna’nın siyasetçileri bu farklılıkları hep siyasi rant olarak kullanmış. Odessa’dan Kharkov’a kadar rus kimliğine sahip çıkan kitle hep belli bir siyasi tercihe destek vermiş. Avrupa-Meydanı adı altında ülkede çıkan siyasi krizi ile onların seçtiği bir devlet başkanının al aşa edilmesinden sonra marjinal olanlar Rusya’dan aldığı destekle isyan etmiş bu isyan iç savaşa dönüşmüş.

Rusya’nın desteği ile belli bir bölgeyi kontrol altına alan bu rus kimliği savunan ayrılıkçılar elde ettikleri bölgeleri yönetmek zorunda. Sıcak savaşın hemen akabinde tanınmamış Luhansk ve Donetsk cumhuriyetleri olarak ortaya çıkan bu butik devletler daha çok iç çatışmalarla gündeme geldi. Bu iç çatışmaların hedefi radikalleri temizlemek ve yeni oluşan devlet oluşumların nizamiyete sokmak idi. Bu çatışmanın sonucu radikal unsurlar bunlardan biri ilk silahlı birlikleri oluşturan İgor Girkin-Strelkov, Rusya’ya kaçtı ve orada “twitter paşası” olarak yaşamakta. Fakat onun gibi şanslı olmayanlar da vardı. Kimisi Ukrayna’nın güvenlik güçlerin operasyonuyla öldürüldü, kimisi iç çatışmalara kurban gitti. Bu çatışmaların bittiğini de söylemek mümkün değil çünkü bölge başta kömür olarak bir çok yer altı zengin kaynaklara sahip. Bu kaynaklar hala ekonomik rant meselesi ve bu rant da hayat pahasına savunacak bir gelir olmaya devam ediyor.

Donetsk şehrin nüfus yoğunluğu dikkat çekiyor. Çatışmalardan kaçıp Ukrayna’ya veya Rusya’ya gidenler bile evlerine dönmüş. bu dönüşün sebebi gittikleri yerde oluşan şartların burada ki şartlardan daha kötü olması. Kaldığım otelin resepsiyonda çalışan bir hanım efendinin anlattıklarına göre; savaşın kızıştığı zaman Rusya’ya sığınmışlar ailesiyle beraber. Rusya’da mülteci kabul programı ile bunları sibiryanın şehrine yerleştirmiş. Eski lojmanın bir odasına yerleştiklerini anlatan hanım, üç kişilik aile olarak tek odada yaşıyorduk dedi. Yaşam standartlar zor ve her şey çok pahalı orada. Kışın bitmediği sibirya’dan çatışmaların dinmesiyle hemen evlerin yolunu tuttuk diyor. Evet burada maaşlarımız az ama çalışmak isteyene iş var, buluyoruz diye devam etti anlatmaya. Kocası araba ustasıymış. Şuanda üç kişilik ailede karı koca çalıştıklarını ve oğulların okula gittiğini söyledi. Mümkün oldukça öz evlerinden ayrılmayacaklarını da ekleyen kadın sonuçta burada aç kalmayız diye ekledi. Daire’de oturduklarını fakat şehir dışında “daça” (yazlık) olduğunu söyleyen kadın rezil olmaktan evimde ölmeye tercih ederim diye ekledi.

DSC_0024

Sığınmacı merkezleri gezerken mülteci olarak gittikleri yerde alabildikleri yardımları kendi evlerinde de alabildiklerini gördüm. Burada yaşayanların söylediklerine göre Donetsk’e hem Rusya’dan, hem uluslararası yardım kuruluşlarından gıda ve diğer insani yardım ulaşıyor. Sığunma merkezlerinde Kızılhaçın logosunu taşıyan koliler gözüme takılıyordu. Ayrıca Rusya’dan ve hatta Avrupa’nın genel olarak aşırı sağ görüşlü örgütlerden de yardımlar ulaşıyor Donetsk ve Luhansk’a. Tabi yolsuzluk şikayetleri de dinledim. Gelen yardımların bölgeye girişin tekelleştirildiğini ve insanlara dağıtılmadan pazardan satıldığını söyleyen de vardı.

Burada yaşayan yaşlı insanların da şikayetleri var. Mesela Donetsk’te oluşturulan bir çok mülteci barınma merkezlerinden birinde söyleşi yaptığım yaşlı bir teyze ölen kocasının ölüm parasını alamadığından yakınıyordu. Ölüm parası olarak söz ettiği para devletin verdiği destek. Rusya’da ve yine ayrılıkçıların kurduğu bu butik devlette ölen bir insanın cenaze giderleri kısmen devlet tarafından ödenir. 2015 vefat eden kocasının cenaze parasını alamadığını söyleyen Luba (Lubov) mülteci barınma merkezinde yaşamanın trajik hikayesini de anlattı bana. Donetsk havalimanın yakınlarında oturduğunu söyleyen Lubov teyze bir gün uyandığımda savaş evime geldi ve evimi aldı diyor. Hiçbir siyasi görüşüm yok ve yoktu diyor Lubov teyze. Hayatım boyunca o havalimanında çalıştım ve emekli oldum. SSCB dağılınca zaten havalimanı parça parça satıldı, bizde işten olduk. Kocasıyla müstakil evde yaşadığını söyleyen Lubov ilk önce eşimi kaybettim, hastaydı vefat etti diyor. Hemen arkasından evim bombalandı hayatta kaldığım için şanslıyım diyor. Şuanda kız kardeşim ve onun kızlarıyla burada sığınmış yaşıyorum diye devam ediyor. Gelirim de yok. Eşimi borçlanarak defnettim ama bana 2015’ten beri hakkım olan paramı ödemiyorlar. 2016 ve 17 yıllarda ölenlerin parası bile verildi ama ben alamadım diyen Luba teyzenin feryadı bitmiyor. Emekli maaşı soruyorum kendisine, evet burada ayrılıkçı yönetim (DNR) asgari maaşımı ödüyor ama 2600 ruble (45 dolar civarı rakam) hiç bir şeye yetmiyor diye isyan ediyor Luba. Ukrayna’vatandaşı olan kendisi Ukrayna’dan neden maaş almıyor diye sorduğumda maaşın ancak Ukrayna merkezi yönetimin kontrolünde olan bölgede ödendiğini ve maaşı almak için Mariupol’e gitmesi gerektiğini söylüyor. Mariupol’e kadar gidip gelene kadar alacağı maaştan fazlasıyla para harcayacağını ekliyor sonunda. Birde evi yandığında bütün evrakları da yanmış. Ayrılıkçıların verdiği maaşı alabilmek için onların çıkardığı DNR kimliğini aldığını ve artık Ukrayna da ayrılıkçı olarak tutuklanmaktan korktuğunu söylüyor Luba.

Donetsk’te yaşayan insanların emekli maaşları 2600 ruble 45 dolar civarı bir rakam. Bu maaşla bir ay geçinmek mümkün değil o yüzden Kızılhaçın ulaştırdığı yardımlar burada yaşayan insanlar için çok önemli. Bunun dışında burada yaşayan herkesin bir “DAÇA” denilen yazlıkları var. Sovyet sosyal devletin bir merası olan “Daça” yazlığı sovyetler dağıldıktan sonra bir çok aile için zor günlerini aşmak için tek imkan oldu. 2-3 dönüm şehir kırsalında verilen bu toprak bir ailenin patates ve sebze ihtiyacını karşılıyordu ve Donetsk’te insanların yine hayatta kalmanın tek imkanı oldu. Tabi benim gibi dışarıdan gelen misafirlere veya burada yaşayan yeni güç sahibi baronların, az da olsa esnafın ve ayrılıkçı hükumetinde çalışan bürokratların alışveriş etmek istediklerinde gidebileceği Süpermarketler ve pazarlar var bu şehirde. Donetsk’in merkezinde pazara uğradığımda burada her türlü gıda ve giyim malzemenin var olduğunu gördüm. Hatta fiyatlar çok uçuk değil. Ben gittiğim her yerde bir fiyat endeksi ile ölçüm yaparım. Kahve seven biri olduğum için ben bir kahve endeksi oluşturdum. Donetsk’in merkezinde güzel bir kapuçinoya 4 türk lirası karşılığı olan 60 ruble ödedim. Bugüne kadar içtiğim en ucuz kapuçino idi ama beni şaşırtan fiyattan ziyade ölçüm idi. 4 liraya yarım litre kahve içtim.  

DSC_0032

Çatışma ve savaş bitmedi ama savaşın izleri silinmeye ve bir devlet sistemi oluşturulmaya yönelik adımlar atılıyor burada. Savaşın en çok zarar verdiği yollar ve köprüler hızla öneriliyor Donetsk’te. Özellikle şehri Rusya’ya bağlayan ve sınıra giden yolların asfaltlama işleri yapılmış çoktan. Onun dışında köprüler de onarılmakta. Alt yapı çalışmalar devam ederken ayrılıkçıların yönetimi zarar gören evlerin de tespitini yapmış, vatandaşlara savaşın getirdiği zararın karşılığını vermeye hazırlanıyor. Rusya’dan gelen yardım konvoyları artık gıda yerine inşaat malzemeleri taşıyor. Silah taşıyan konvoylar da vardır fakat benim bana denk gelmedi. Çatışma bölgesinde olmayan yerleşimlerde zarar gören evler yavaş yavaş onarılıyor. Evlerine dönme imkanı olmayan insanlara yeni evler verilecek deniliyor. SSCB’den kalma binalar restore ediliyor ve evsiz kalan veya evi hala cephe hattında olanlar buraya yerleştirilecek.  Donetsk’te yatırımcıların savaş nedeniyle bitiremediği konutlar de var. Bu konutların da gelecekte asgari masrafla emlak fonu oluşturmak için kullanacaklarını düşündüm, savaş uzarsa yatırımcının dönmesi de uzar. Kamulaştırma devrimcilerin kullandığı bir enstrüman sonuçta.  

Donetsk’te hayat akşam saat 11’de donuyor. 23:00’dan sabah 06:00’a kadar sokağa çıkma yasağı var. Yasağın temel nedeni devam eden savaş. Fakat bu yasak butik devletin bürokratlar ve özel izni olanlar için geçerli değil. Donetsk’in sakinlerine göre bu yasağın başka nedeni de var. O da savaşın duraklamasıyla ortaya çıkan ayrılıkçıların kendi aralarında yaşadıkları silahlı sarhoş kavgaları engellemek. Gerçi sokaklarda silahlı ayrılıkçı da kalmamış artık. Cephe ve kışla arasında gidip geliyorlar, başında çete tarzı olan oluşumlar disiplinli orduya dönüştürülmüş. Fakat 2014-2015 yıllarında sırtında kalaşnikoflu çeteler halinde olan ayrılıkçıların içki satan bar ve restoranlarda kendi aralarında sarhoş olup çatışmalara girmesi böyle bir sıkı yönetime neden olduğunu söyleniyor. İç savaş öncesi Donetsk bu bölgenin eğlence imkanları ile tanınan bir şehirdi. Şimdi ise sadece Ramada otelde çalışan bir diskosu var. Bu diskoya giden 23:00’da girip sabah altıya kadar buradan ayrılamıyor. Onun dışında gece hayatı diye bir şey yok burada. Ondan mı bilemedim ama spor salonları gençlerle doluydu.

DSC_0034

Gençlere gelince şehirde genç nüfusun varlığı göze çarpıyor. Eğitime devam eden enstitü ve üniversitelerin önleri gençlerle dolu. Yüksek okullarına Ukrayna’dan gelenlerin de olduğunu söyleyen yerliler bu ilgiyi eğitimin ucuzluğu ile açıklıyor. Ayrılıkçıların verdiği diploma sadece burada ve Rusya’da geçerli. Eğitim sistemin ise Ukrayna’nın aynısı olduğunu söylediler.

İdeoloji

Savaşın başında Dugin’in önderliğinde yeni rus dünyası hayalini kuran ve “Novorossiya” (yeni rusya) kurma hevesiyle isyan eden ayrılıkçılar şimdi daha çok Ukrayna’nın federalleşmesini savunuyor. Burada yaşayan insanlarla ideolojiyi konuşurken beyin istop ediyor. Çünkü onları anlamak mümkün değil. Ne istediklerini de anlamakta zorlanıyor insan.  Ortodoks din tabanlı SSCB mı istiyorlar, Rusya’nın bir parçası olmak mı yoksa federal Ukrayna’yı mı savunuyorlar anlamak gerçekten zor. İdeolojik olarak tam bir çorba olan ayrılıkçıların fikirleri tek bir konuda birleşiyor. Sovyet insanı olarak yetim kaldıkları bir kültürün ana dili olan rusçadan vazgeçmek istemiyorlar. Net olarak dil savaşı verdiklerini söylüyorlar. Fakat burada yaşayan herkes Doğu/Batı savaşın bir parçası olduklarını da anlıyor. Kimisine göre Batı eşittir Kiyev, kimisine göre Ukraynalı aşırı sağcı hareketler ama kendilerinin Doğu olduklarından hiç şüpheleri yok. Sorunun çözümünü sorduğumda federalleşme cevabını veren de oldu, Kiev’i almak isteyen de oldu ama asıl çözümün Moskova ve Washington’un anlaşması olduğuna itiraz eden yok. Moskova burada farklı ideolojiyi kullanıyor, kullandığı ideoloji “istikrar” ve çatışmasızlık. Burada yaşayanlar Kiev’e baktıkça demokrasinin yerine istikrarı seçmeye tercih ediyor.          

 

         

 

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s